Trong khi Chính phủ Nhật Bản đang dốc toàn lực đầu tư hàng tỉ USD vào kỷ nguyên “AI vật lý” với tham vọng dùng 10 triệu robot để giải quyết cuộc khủng hoảng thiếu hụt nhân lực do già hóa dân số, thì ở một góc nhìn khác, chính công nghệ này đang dội một gáo nước lạnh vào cơ hội nghề nghiệp của thế hệ lao động tương lai.
Từ đại chiến lược “bù đắp” 18 lĩnh vực thiếu hụt lao động…
Quyết định rót tối đa 1.000 tỉ yên (khoảng 6,1 tỉ USD) cho liên minh công nghệ Noetra nhằm thúc đẩy AI vật lý phản ánh sự cấp bách của Tokyo trong việc bảo vệ nền kinh tế. Với mục tiêu cán mốc 10 triệu robot vào năm 2040, Chính phủ Nhật Bản kỳ vọng lực lượng lao động tự động này sẽ gánh vác thay con người ở 18 ngành nghề đang rơi vào khủng hoảng nhân sự trầm trọng như chăm sóc y tế, sản xuất thực phẩm và logistics.
Về mặt lý thuyết, đây là một bước đi mang tính cứu cánh giúp một quốc gia có tỉ lệ già hóa hàng đầu thế giới duy trì năng suất xã hội. Thay vì thay thế con người, robot AI ở giai đoạn này được định vị như một “công cụ lấp đầy khoảng trống”.
… Đến nghịch lý mang tên “Gyurareru” ngay trong phòng họp Quốc hội
Tuy nhiên, mặt tối của chiếc huy chương công nghệ đã nhanh chóng lộ diện. Phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản ngày 8/7, ông Takahiro Anno – lãnh đạo đảng Team Mirai đã kéo vệt đen này ra ánh sáng bằng một thuật ngữ đang ám ảnh giới sinh viên: “Gyurareru” (nỗi sợ bị trí tuệ nhân tạo thay thế hoàn toàn).
Nghịch lý nằm ở chỗ: Công nghệ được sinh ra để cứu vớt một thị trường thiếu người, nhưng lại khiến những người trẻ chưa kịp bước vào thị trường đó lâm vào cảnh hoang mang. Nỗi sợ của sinh viên Nhật Bản hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn:
-
Sự sụt giảm từ gốc rễ: Nghiên cứu từ Đại học Stanford chỉ ra làn sóng AI đã bắt đầu “gặm nhấm” các vị trí việc làm cơ bản (entry-level) như lập trình viên mới vào nghề hay nhân viên chăm sóc khách hàng tại Mỹ.
-
Mất đi “bước đệm” sự nghiệp: Khi AI và robot đảm nhận hết các công việc mang tính thực thi, lặp đi lặp lại hoặc xử lý dữ liệu nền, thế hệ trẻ sẽ mất đi những “vị trí học việc” vốn là bước đệm bắt buộc để tích lũy kinh nghiệm lên các cấp quản lý cao hơn.
Bài toán cân bằng giữa “Tự động hóa” và “An sinh xã hội”
Sự va chạm góc nhìn giữa Bộ trưởng Bộ Công nghiệp Ryosei Akazawa (với tầm nhìn 10 triệu robot năm 2040) và Lãnh đạo đảng Team Mirai Takahiro Anno (với lời cảnh báo Gyurareru) đã mở ra một bài toán hóc búa cho chính phủ các nước trong cuộc đua AI, không riêng gì Nhật Bản hay Hàn Quốc.
Nếu chỉ tập trung giải quyết bài toán thiếu hụt lao động ngắn hạn bằng công nghệ mà nhẹ tay trong việc quản lý tác động xã hội, Nhật Bản có nguy cơ đối mặt với một cuộc khủng hoảng mới: Thất nghiệp cơ cấu ở giới trẻ.
Để không biến AI thành “mối đe dọa hiện tại”, việc theo dõi sát sao dịch chuyển thị trường và thực hiện các chiến dịch tái đào tạo kỹ năng (Reskilling) toàn diện cho lực lượng lao động trẻ ngay từ ghế nhà trường không còn là một lựa chọn lựa thêm, mà là điều kiện tiên quyết để sinh tồn trong kỷ nguyên số.
